9Q แบบประเมินโรคซึมเศร้า 9 คำถาม
9Q: 9-question depression assessment
นพ.ทวีศักดิ์ สิริรัตน์เรขา จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น
ทำแบบประเมินโรคซึมเศร้า 9 คำถาม (9Q) »
บทนำ
“โรคซึมเศร้า” เป็นความผิดปกติทางอารมณ์ที่พบบ่อยทั่วโลก องค์การอนามัยโลก (WHO, 2023) รายงานว่ามีประชากรมากกว่า 280 ล้านคนทั่วโลก ที่ได้รับผลกระทบจากโรคซึมเศร้า ความเจ็บป่วยดังกล่าวเป็นสาเหตุสำคัญของความพิการ การสูญเสียสมรรถภาพในการทำงาน และการฆ่าตัวตาย
ประเทศไทยได้พัฒนาระบบคัดกรอง และประเมินโรคซึมเศร้า ในระดับบริการสุขภาพปฐมภูมิ โดยเริ่มจากการใช้แบบคัดกรองโรคซึมเศร้า 2 คำถาม (2Q) และหากพบผลคัดกรองเป็นบวก จะประเมินต่อด้วยแบบประเมินโรคซึมเศร้า 9 คำถาม (9-question depression assessment) ซึ่งเป็นเครื่องมือมาตรฐานที่ใช้ทั่วประเทศ
ผู้พัฒนา
แบบประเมิน 9Q พัฒนามาจาก Patient Health Questionnaire-9 (PHQ-9) ซึ่งสร้างขึ้นโดย Kroenke, Spitzer และ Williams (2001) เพื่อใช้ประเมินอาการซึมเศร้า
กรมสุขภาพจิตได้นำแบบประเมิน PHQ-9 มาปรับเป็นฉบับภาษาไทย และกำหนดให้ใช้เป็นเครื่องมือมาตรฐานในการประเมินความรุนแรงของโรคซึมเศร้า หลังจากการคัดกรองด้วย 2Q โดยคำถามทั้ง 9 ข้อ สะท้อนอาการสำคัญของโรคซึมเศร้าตามเกณฑ์การวินิจฉัยทางจิตเวช
ข้อบ่งชี้ในการใช้
กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข กำหนดให้ใช้แบบประเมิน 9Q เป็นเครื่องมือมาตรฐานในการประเมินโรคซึมเศร้า ภายหลังการคัดกรองด้วยแบบคัดกรอง 2Q ในสถานบริการสุขภาพทุกระดับ ทั้งโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล โรงพยาบาลชุมชน โรงพยาบาลทั่วไป และโรงพยาบาลศูนย์
นอกจากนี้ยังถูกนำมาใช้ในการเฝ้าระวังสุขภาพจิตในกลุ่มเสี่ยง เช่น ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง หญิงตั้งครรภ์ และผู้ได้รับผลกระทบจากสถานการณ์วิกฤตต่าง ๆ เพื่อค้นหาผู้ป่วยและส่งต่อเข้าสู่กระบวนการรักษาอย่างรวดเร็ว
คุณสมบัติ
คุณสมบัติของแบบประเมิน 9Q อ้างอิงจากการศึกษาคุณสมบัติของ PHQ-9 หลายฉบับทั้งฉบับภาษาอังกฤษและภาษาไทย พบว่า มีคุณสมบัติทางจิตวิทยาที่ดี ดังนี้
Kroenke et al. (2001) รายงานว่า PHQ-9 ที่จุดตัดคะแนน ≥10 มีค่าความไว (Sensitivity) ร้อยละ 88 และความจำเพาะ (Specificity) ร้อยละ 88 คะแนน PHQ-9 ที่ 5, 10, 15 และ 20 แสดงถึงภาวะซึมเศร้าเล็กน้อย ปานกลาง ปานกลางค่อนข้างรุนแรง และรุนแรง ตามลำดับ นอกจากจะใช้ในการวินิจฉัยโรคซึมเศร้าตามเกณฑ์แล้ว PHQ-9 ยังเป็นเครื่องมือวัดความรุนแรงของภาวะซึมเศร้าที่น่าเชื่อถือและถูกต้อง
สำหรับประเทศไทย นพ.มาโนช หล่อตระกูล และคณะ (Lotrakul et al., 2008) ศึกษาความตรงและความเชื่อมั่นของ PHQ-9 ฉบับภาษาไทย พบว่ามีค่าความสอดคล้องภายใน (Cronbach's alpha) เท่ากับ 0.79 และสามารถใช้คัดกรองโรคซึมเศร้าในประชากรไทยได้อย่างมีประสิทธิภาพ จุดตัดคะแนนที่เหมาะสมที่สุดของ PHQ-9 ≥ 9 พบว่ามีความไวร้อยละ 0.84 ความจำเพาะร้อยละ 0.77 ค่าพยากรณ์เชิงบวก (PPV) 0.21 ค่าพยากรณ์เชิงลบ (NPV) 0.99
นอกจากนี้ นพ.สฤษดิ์พงศ์ แซ่หลี และ พญ.ปิยะภัทร เดชพระธรรม (Lee & Dajpratham, 2017) ยังพบว่า PHQ-9 ฉบับภาษาไทย มีความสามารถในการจำแนกผู้ป่วยโรคซึมเศร้าได้ดีในกลุ่มผู้สูงอายุไทย โดยมีพื้นที่ใต้โค้ง ROC (AUC) เท่ากับ 0.89 ที่คะแนนจุดตัด 10 คะแนน มีความไวและความจำเพาะเท่ากับร้อยละ 90 และ 89 ตามลำดับ
ข้อจำกัด
แม้แบบประเมินโรคซึมเศร้า 9Q จะเป็นเครื่องมือที่มีประสิทธิภาพ แต่ยังมีข้อจำกัดบางประการ ได้แก่
• เป็นการประเมินตนเอง อาจได้รับอิทธิพลจากการรับรู้ของผู้ตอบ
• ไม่สามารถใช้วินิจฉัยโรคซึมเศร้าได้โดยลำพัง
• อาจเกิดผลบวกเทียมหรือผลลบเทียมในบางกลุ่มประชากร
• จำเป็นต้องได้รับการยืนยันผลด้วยการประเมินทางคลินิกโดยผู้เชี่ยวชาญ
• เหมาะสำหรับผู้ที่อายุตั้งแต่ 15 ปีบริบูรณ์ ประเมินตนเอง
วิธีการใช้
แบบประเมินนี้เป็นแบบประเมินตนเอง (self-report) ประกอบด้วยคำถาม 9 ข้อ เพื่อบอกระดับความรุนแรงของอาการซึมเศร้า ใช้การตอบคำถามแบบ 4 ตัวเลือก คือ “ไม่มีเลย” “เป็นบางวัน” “เป็นบ่อย” หรือ “เป็นทุกวัน”
การให้คะแนน
การให้คะแนน ตามระดับความถี่ของอาการที่เกิดขึ้น ประกอบด้วย
ไม่มีเลย 0 คะแนน
เป็นบางวัน 1 คะแนน
เป็นบ่อย 2 คะแนน
เป็นทุกวัน 3 คะแนน
คะแนนรวมมีค่าตั้งแต่ 0–27 คะแนน
การแปลผล
กรมสุขภาพจิตกำหนดเกณฑ์การแปลผล ดังนี้
| คะแนนรวม | ระดับความรุนแรง |
|---|---|
| < 7 คะแนน | ไม่มี หรือมีอาการซึมเศร้าน้อย |
| 7–12 คะแนน | ซึมเศร้าเล็กน้อย |
| 13–18 คะแนน | ซึมเศร้าปานกลาง |
| ≥ 19 คะแนน | ซึมเศร้ารุนแรง |
ในกรณีที่ผู้รับการประเมินมีคะแนนในข้อที่ 9 มากกว่า 0 ควรได้รับการประเมินความเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตายเพิ่มเติม ด้วยแบบประเมินความเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตาย 8 คำถาม (8Q) และการสัมภาษณ์ทางคลินิก
ตัวอย่าง
แบบประเมินโรคซึมเศร้า 9 คำถาม (9Q)
เอกสารอ้างอิง
กรมสุขภาพจิต. (2566). แนวทางการดูแลผู้ป่วยโรคซึมเศร้าสำหรับบุคลากรสาธารณสุข. กระทรวงสาธารณสุข.
Kroenke, K., Spitzer, R. L., & Williams, J. B. W. (2001). The PHQ-9: Validity of a brief depression severity measure. Journal of General Internal Medicine, 16(9): 606–613.
Lee, S., & Dajpratham, P. (2017). Criterion validity of the Thai version of the PHQ-9 and PHQ-2 for screening major depression in Thai elderly. Journal of Thai Rehabilitation Medicine, 27(1): 30–37.
Lotrakul, M., Sumrithe, S., & Saipanish, R. (2008). Reliability and validity of the Thai version of the PHQ-9. BMC Psychiatry, 8(46): 1–7.
World Health Organization. (2025). Depression. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression
บทความนี้ยินดีให้ เผยแพร่เพื่อความรู้ได้ โดยกรุณาอ้างอิงแหล่งที่มา
ทวีศักดิ์ สิริรัตน์เรขา. (2569). 9Q แบบประเมินโรคซึมเศร้า 9 คำถาม. จาก https://www.happyhomeclinic.com/screen42-9q.html
ทำแบบประเมินโรคซึมเศร้า 9 คำถาม (9Q) »
นพ.ทวีศักดิ์ สิริรัตน์เรขา
จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น
การศึกษา
· แพทยศาสตร์บัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
· วุฒิบัตรแสดงความรู้ความชำนาญในการประกอบวิชาชีพเวชกรรม สาขาจิตเวชศาสตร์เด็กและวัยรุ่น (จุฬาฯ)
กลับศูนย์วิชาการ »