HAPPY HOME CLINIC

ศูนย์วิชาการ แฮปปี้โฮม

รวบรวมและเผยแพร่ ข้อมูลความรู้ทางวิชาการ ที่เกี่ยวข้องในการพัฒนาเด็กและวัยรุ่น
รวมถึงการรับจัดฝึกอบรม สัมมนา กิจกรรมวิชาการ นิทรรศการเผยแพร่ความรู้
เพื่อเป็นการเรียนรู้ร่วมกันระหว่าง ผู้ปกครอง นักวิชาการ และประชาชนทั่วไปที่สนใจ

H   A   P   P   Y       H   O   M   E       A   C   A   D   E   M   Y

 

Arsenic & IQ

 

นายแพทย์ทวีศักดิ์ สิริรัตน์เรขา ... จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น

 

บทนำ

สมองของเด็กตั้งแต่ช่วงอยู่ในครรภ์ไปจนถึงวัยเรียน เปรียบเสมือนโครงข่ายไฟฟ้าที่กำลังวางสายและเชื่อมต่อวงจรอย่างรวดเร็ว เพื่อสร้างพื้นฐานของสติปัญญา (IQ) สมาธิ และการเรียนรู้

ทว่าในสิ่งแวดล้อมรอบตัวเราอาจมี "สารพิษไร้สี ไร้กลิ่น ไร้รส" อย่าง สารหนู (Arsenic) แฝงตัวอยู่ หากเด็กได้รับสารหนูสะสมอย่างต่อเนื่อง แม้ในปริมาณไม่สูงจนเกิดอาการเจ็บป่วยเฉียบพลัน ก็สามารถรบกวนการพัฒนาของสมอง และส่งผลให้ระดับสติปัญญาลดลงอย่างถาวรได้

 

สารหนูคืออะไร

สารหนู (Arsenic) เป็นธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติในเปลือกโลก แบ่งออกเป็น 2 รูปแบบหลักที่มีพิษต่างกันอย่างชัดเจน ได้แก่

สารหนูอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic)

เป็นรูปแบบที่มีพิษร้ายแรง มักพบปนเปื้อนในน้ำบาดาล ดิน หินแร่ และของเสียจากอุตสาหกรรม สารหนูชนิดนี้ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น และไม่มีรสชาติ ทำให้ไม่สามารถสังเกตได้ด้วยตาเปล่าหรือการชิม

สารหนูอินทรีย์ (Organic Arsenic)

มักพบสะสมตามธรรมชาติในสัตว์ทะเล เช่น ปลา กุ้ง หอย ซึ่งร่างกายสามารถขับออกทางปัสสาวะได้รวดเร็วและมีพิษต่อระบบประสาทน้อยกว่าชนิดอนินทรีย์มาก

 

การปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อม

การปนเปื้อนของสารหนูอนินทรีย์ในสิ่งแวดล้อม เกิดขึ้นจากทั้งกระบวนการทางธรรมชาติและกิจกรรมของมนุษย์ ดังนี้

     • ชั้นหินและแหล่งน้ำใต้ดิน: น้ำฝนที่ซึมผ่านชั้นดินและหินที่มีแร่สารหนูตามธรรมชาติจะชะละลายสารหนูลงสู่แหล่งน้ำบาดาลและบ่อน้ำตื้น
     • การทำเหมืองแร่และอุตสาหกรรม: การถลุงแร่ การเผาไหม้ถ่านหิน รวมถึงน้ำเสียจากโรงงานอุตสาหกรรมบางประเภท สามารถปล่อยสารหนูลงสู่แหล่งน้ำผิวดินและพื้นดินใกล้เคียง
     • ภาคการเกษตร: การใช้สารกำจัดศัตรูพืช สารกำจัดวัชพืช หรือปุ๋ยเคมีที่มีสารหนูเป็นส่วนประกอบในอดีต ทำให้สารพิษตกค้างสะสมในดินเพาะปลูก

 

การเข้าสู่ร่างกายเด็ก

เด็กมีความเปราะบางต่อสารหนูมากกว่าผู้ใหญ่ เนื่องจากมีสัดส่วนการดื่มน้ำและรับประทานอาหารต่อน้ำหนักตัวสูงกว่า โดยช่องทางหลักที่สารหนูเข้าสู่ร่างกาย ได้แก่

     • การดื่มน้ำปนเปื้อน: เป็นช่องทางที่พบบ่อยที่สุด โดยเฉพาะครอบครัวที่ใช้น้ำบาดาลหรือน้ำบ่อตื้นในการดื่ม ชงนมผง และปรุงอาหารโดยไม่ผ่านการกรองที่เหมาะสม
     • อาหารในชีวิตประจำวัน: พืชบางชนิดดูดซึมสารหนูจากดินและน้ำได้เก่งกว่าพืชอื่น โดยเฉพาะ ข้าว เนื่องจากปลูกในพื้นที่น้ำขัง ทำให้รากข้าวดูดซึมสารหนูเข้าไปสะสมในเมล็ดข้าวได้มากกว่าธัญพืชชนิดอื่น รวมถึงผักที่รดด้วยน้ำปนเปื้อน
     • การส่งผ่านจากแม่สู่ลูก: สารหนูอนินทรีย์สามารถผ่านรก จากมารดาที่ได้รับสารพิษเข้าสู่ทารกในครรภ์ได้โดยตรง ส่งผลกระทบต่อสมองตั้งแต่อยู่ในท้องแม่
     • การสัมผัสและสูดดม: การเล่นดินในพื้นที่ใกล้เหมืองเก่า หรือการสูดดมควันจากการเผาไม้ที่เคลือบสารกันปลวก

 

กลไกการทำลายสมองของสารหนู

เมื่อสารหนูอนินทรีย์เข้าสู่กระแสเลือด สามารถทะลุผ่าน แนวกั้นเลือดและสมอง (Blood-Brain Barrier) เข้าไปทำลายเซลล์ประสาทที่กำลังเจริญเติบโตผ่าน 4 กลไกสำคัญ ดังนี้

     • กระตุ้นภาวะเครียดออกซิเดชัน (Oxidative Stress): สารหนูทำให้เกิดอนุมูลอิสระจำนวนมากจนทำลายเยื่อหุ้มเซลล์ประสาท สารพันธุกรรม (DNA) และปลอกหุ้มเส้นประสาท (Myelin) ส่งผลให้การส่งสัญญาณประสาทช้าลง
     • ทำลายแหล่งพลังงานของเซลล์สมอง: สารหนูเข้าไปยับยั้งการทำงานของไมโตคอนเดรีย (Mitochondria) ทำให้เซลล์สมองขาดพลังงานในการแบ่งตัวและสร้างโครงข่ายประสาท
     • รบกวนสารสื่อประสาทและการเชื่อมต่อ: สารหนูขัดขวางการทำงานของสารสื่อประสาทสำคัญ เช่น กลูตาเมต (Glutamate) และอะเซทิลโคลีน (Acetylcholine) รวมถึงลดกระบวนการสร้างความทรงจำระยะยาว (Synaptic Plasticity) ทำให้สมองเรียนรู้สิ่งใหม่ได้ยากขึ้น
     • รบกวนการทำงานของยีน (Epigenetic Alterations): สารหนูเปลี่ยนแปลงการเปิด-ปิดสวิตช์ของยีนที่ควบคุมการเจริญเติบโตของสมอง ส่งผลให้พัฒนาการทางระบบประสาทเบี่ยงเบนไปจากปกติ

 

ผลกระทบต่อระดับไอคิว

งานวิจัยในเด็กทั่วโลกยืนยันตรงกันว่า การได้รับสารหนูเรื้อรังสัมพันธ์กับ คะแนนไอคิวรวม (Full-Scale IQ) ที่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ โดยระดับความรุนแรงแปรผันตามปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับ

     • เชาวน์ปัญญาด้านภาษา (Verbal IQ): พูดช้า เข้าใจคำสั่งซับซ้อนได้ยาก คลังคำศัพท์น้อยกว่าวัย เรียบเรียงความคิดลำบาก
     • ความจำใช้งาน (Working Memory): จำขั้นตอนคำสั่งต่อเนื่องไม่ได้ ลืมง่าย ส่งผลต่อการคิดคำนวณและการอ่านจับใจความ
     • ความเร็วในการประมวลผล (Processing Speed): คิดช้า ตอบสนองต่อสิ่งเร้าหรือทำงานเสร็จช้ากว่าเพื่อนวัยเดียวกัน
     • สมาธิและการควบคุมตนเอง (Executive Function): วอกแวกง่าย วางแผนและแก้ปัญหาเฉพาะหน้าได้ไม่ดี มีปัญหาการเรียนในโรงเรียน

ช่วงเวลาที่สมองเปราะบางที่สุดคือ ตั้งแต่อยู่ในครรภ์จนถึงวัยปฐมวัย (0–6 ปี) ความเสียหายที่เกิดขึ้นในช่วงนี้มักส่งผลระยะยาวไปจนถึงวัยผู้ใหญ่

 

การดูแลช่วยเหลือ

หากสงสัยว่าเด็กอาศัยอยู่ในพื้นที่เสี่ยงหรือได้รับสารหนูอย่างต่อเนื่อง ผู้ปกครองควรดำเนินการ ดังนี้

     • ตัดแหล่งรับสารพิษทันที โดยหยุดใช้น้ำหรืออาหารที่สงสัยว่าปนเปื้อน ซึ่งเป็นขั้นตอนที่สำคัญที่สุดในการป้องกันไม่ให้สมองถูกทำลายเพิ่มเติม
     • พบแพทย์เพื่อตรวจประเมิน โดยตรวจวัดระดับสารหนูแยกชนิดในปัสสาวะ และตรวจร่างกายระบบประสาท
     • การใช้ยาขับสารพิษ (Chelation Therapy) สงวนไว้เฉพาะกรณีได้รับพิษเฉียบพลันหรือมีระดับสารหนูในร่างกายสูงรุนแรง ภายใต้การดูแลของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น เนื่องจากยามีผลข้างเคียง และไม่สามารถซ่อมแซมเซลล์สมองที่เสียหายไปแล้วได้
     • การกระตุ้นพัฒนาการ (Early Intervention) โดยพาเด็กเข้ารับการประเมินพัฒนาการและระดับสติปัญญากับ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น หรือกุมารแพทย์พัฒนาการ เพื่อวางแผนกระตุ้นพัฒนาการเฉพาะด้าน เช่น กิจกรรมบำบัด แก้ไขการพูด และการจัดแผนการเรียนรายบุคคล (IEP) ที่โรงเรียน ร่วมกับการสร้างสิ่งแวดล้อมที่อบอุ่น อ่านนิทาน และเล่นเสริมทักษะที่บ้าน เพื่ออาศัยความยืดหยุ่นของสมอง (Neuroplasticity) ช่วยฟื้นฟูศักยภาพของเด็ก
     • ส่งเสริมโภชนาการที่ช่วยขจัดพิษ โดยให้เด็กรับประทานอาหารที่มีโฟเลต วิตามินบีรวม ซีลีเนียม และสารต้านอนุมูลอิสระ (เช่น ผักใบเขียว ไข่ ถั่ว ปลาทะเล) ซึ่งช่วยให้ตับเปลี่ยนรูปและขับสารหนูออกจากร่างกายได้ดีขึ้น

 

แนวทางการป้องกัน

เลือกใช้น้ำดื่มที่ปลอดภัย โดยหลีกเลี่ยงน้ำบาดาลที่ไม่ผ่านการตรวจสอบ หากจำเป็นต้องใช้น้ำบาดาล ควรติดตั้งเครื่องกรองน้ำระบบ Reverse Osmosis (RO) หรือไส้กรองที่ได้รับการรับรองมาตรฐานการกำจัดสารหนู (ข้อควรระวัง: การต้มน้ำไม่สามารถ กำจัดสารหนูได้ แต่กลับทำให้น้ำระเหยและสารหนูเข้มข้นขึ้น)

ดูแลหญิงตั้งครรภ์และเด็กเล็กเป็นพิเศษ โดยหญิงตั้งครรภ์ควรดื่มน้ำสะอาดที่ผ่านการรับรองมาตรฐานตลอดการตั้งครรภ์ เพื่อปกป้องสมองของทารกตั้งแต่อยู่ในครรภ์

ดูแลสุขอนามัยในชีวิตประจำวัน ล้างมือเด็กด้วยสบู่และน้ำสะอาดก่อนรับประทานอาหารทุกครั้ง โดยเฉพาะหลังเล่นดินหรือทรายนอกบ้าน

 

เอกสารอ้างอิง

Agency for Toxic Substances and Disease Registry. (2007). Toxicological profile for arsenic. U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service.

Grandjean, P., & Landrigan, P. J. (2014). Neurobehavioural effects of developmental toxicity. The Lancet Neurology, 13(3), 330–338.

Tolins, M., Ruchirawat, M., & Landrigan, P. (2014). The developmental neurotoxicity of arsenic: Cognitive and behavioral consequences of early life exposure. Annals of Global Health, 80(4), 303–314.

Wasserman, G. A., et al. (2004). Water arsenic exposure and children's intellectual function in Araihazar, Bangladesh. Environmental Health Perspectives, 112(13), 1329–1333.

World Health Organization. (2022). Arsenic [Fact sheet].

 

ทวีศักดิ์ สิริรัตน์เรขา. (2569). สารหนู กับไอคิวเด็กที่ลดลง. https://www.happyhomeclinic.com/a43-arsenic.html

(บทความต้นฉบับ: พฤศจิกายน 2569)

 

ดาวน์โหลดบทความ »

 

 

IQ-empowerment

 

EQ empowerment

 

RQ: Resilience Quotient

 

SQ: Social Quotient

 

นพ.ทวีศักดิ์ สิริรัตน์เรขา

นพ.ทวีศักดิ์ สิริรัตน์เรขา

จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น
การศึกษา

· แพทยศาสตร์บัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
· วุฒิบัตรแสดงความรู้ความชำนาญในการประกอบวิชาชีพเวชกรรม สาขาจิตเวชศาสตร์เด็กและวัยรุ่น (จุฬาฯ)

ข้อมูลเพิ่มเติม »

 

ศูนย์วิชาการ แฮปปี้โฮม

ศูนย์วิชาการ แฮปปี้โฮม

HAPPY HOME ACADEMY

ข้อมูลเพิ่มเติม »

 

ศูนย์วิชาการ ออทิสติก

ศูนย์วิชาการ ออทิสติก

AUTISM ACADEMY

ข้อมูลเพิ่มเติม »

 

ศูนย์วิชาการ สมาธิสั้น

ศูนย์วิชาการ สมาธิสั้น

ADHD ACADEMY

ข้อมูลเพิ่มเติม »

 

ศูนย์วิชาการ เด็กพิเศษ

ศูนย์วิชาการ เด็กพิเศษ

SPECIAL CHILD ACADEMY

ข้อมูลเพิ่มเติม »

 

ศูนย์วิชาการ การบำบัดทางเลือก

ศูนย์วิชาการ การบำบัดทางเลือก

ALTERNATIVE ACADEMY

ข้อมูลเพิ่มเติม »

 

ศูนย์วิชาการ พหุปัญญา

ศูนย์วิชาการ พหุปัญญา

Intelligence Academy

ข้อมูลเพิ่มเติม »

 

การคัดกรองสุขภาพจิต

การคัดกรองสุขภาพจิต

Mental Health Screening

ข้อมูลเพิ่มเติม »